KEMAL ÖZKURT- ÖZEL HABER İzmir’in Aliağa ilçesinde bulunan HABAŞ Demir Çelik Fabrikası’nda 19 işçinin yaşamını yitirdiği patlamanın ardından, facianın önlenebilir olup olmadığına ilişkin soru işaretleri büyüyor. İlk resmî açıklamalarda, kaza sırasında üçüncü ark ocağı çanağının taşınması esnasında vinç yolu kirişinin bağlantılarından ayrılarak düştüğü ve ardından patlamanın meydana geldiği belirtildi. Gazetemize konuşan HABAŞ’ın eski çalışanı iş güvenliği ve periyodik kontrol uzmanı, yaşanan sürecin gerçek bir duruş olmadığını savundu. “Duruş dediğiniz planlı olur. Fabrika tamamen durur, ocağın soğuması beklenir. Gerekli temizlik ve bakım yapılır, rapor hazırlanır. Kirişe, ocağa, vince bakılır. Güvenli olduğu görüldükten sonra üretime başlanır” diyen uzman, HABAŞ’ta bir yanda yüksek sıcaklıkta üretim sürerken diğer tarafta bakım yapıldığını belirtti. Üretimin durdurulmak istenmemesi nedeniyle bakım süreçlerinin aceleye getirildiğini söyleyen uzman, “Saniyelerle yarışıyorlar. Beş dakika durmayı bile istemiyorlar. İki günlük kayıp daha sonra mesaiyle telafi edilebilirdi. Ama ‘bir şey olmaz’ anlayışı işçi sağlığını ve güvenliğini tehlikeye atıyor” ifadelerini kullandı. Çöken vinç kirişindeki gevşemenin önceden fark edilebileceğini belirten uzman, tekerleklerin raylara vurmasıyla oluşan seslerin operatör kabinine kadar ulaştığını ve bu durumun operatör tarafından bildirildiğini söyledi. Gerekli bakım için kaynak ayrılmadığını öne süren uzman, fabrikadaki tehlikelerin işçiler tarafından da bilindiğini ancak çalışanların geçim kaygısıyla bu koşullarda çalışmayı sürdürdüğünü kaydetti.
YAPILAN İŞLEM DURUŞ DEĞİL, BAKIMDIR
HABAŞ’taki patlama öncesinde uygulanan duruş sistemini değerlendiren iş güvenliği uzmanı, sanayi tesislerinde üretimin tamamen durdurulmasıyla bazı bölümlerde bakım yapılmasının birbirinden farklı uygulamalar olduğunu söyledi. Tam kapsamlı duruşta son dökümün alınmasının ardından enerjinin kesilmesi, ocağın soğumasının beklenmesi ve gerekli bakım çalışmalarının güvenli koşullarda yürütülmesi gerektiğini anlatan uzman, bazı işletmelerde ise son üretim tamamlanmadan bakım ekiplerinin hazırlanmaya başladığını, üretim sürerken farklı noktalarda müdahalelerin yapıldığını belirtti. HABAŞ'taki uygulamanın da bu çalışma düzenine işaret ettiğini söyleyen uzman, “Şimdi iki türlü duruş var. Birinde son döküm alınır, enerji kapatılır ve tesis tamamen durdurulur. Ardından gerekli bakım yapılır. Diğerinde ise son döküm alınmak üzereyken bakım ekipleri hazırlanır. Ocak durur durmaz bakım yapmaya geçilir. Ancak üretimin bir bölümü devam ederken diğer bölümde bakım yapılıyorsa buna tam anlamıyla duruş denmez. Bu bakım çalışmasıdır. Duruş dediğiniz planlı olur. Fabrika tamamen durur, kaç gün gerekiyorsa o süre belirlenir, ocak soğur ve gerekli parçalar değiştirilir. Sonra yeniden çalışmaya başlanır” diye konuştu. Uzman, üretim kaybını azaltmak amacıyla bakım çalışmalarının üretimle iç içe yürütülmesinin çalışanları yüksek risk altında bıraktığını vurguladı.
BEŞ DAKİKA BİLE DURMAK İSTEMİYORLAR
Çelik üretiminin yüksek sıcaklık ve ağır ekipmanlar nedeniyle ciddi riskler barındırdığını belirten uzman, üretim devam ederken bakım yapılmasının tehlikeyi büyüttüğünü söyledi. Ocak çalışırken piston keçesi değiştirilmesi, kaynak yapılması, zincir veya tesisat üzerinde işlem gerçekleştirilmesi gibi müdahalelerin risklerine dikkat çeken uzman, “Son döküm alınacak, üretim bitecek, ardından bakım ekipleri devreye girecek. Ancak bazen herkes önceden hazırlanıyor, son döküm alınır alınmaz işlemlere başlanıyor. Çünkü saniyelerle yarışıyorlar. Beş dakika bile durmak istemiyorlar. Çelikhanede üretimin durması para kaybı olarak görülüyor. Oysa iki günlük bir duruşun maliyeti sonradan fazla mesaiyle telafi edilebilir. Bir hafta daha fazla çalışılır, üretim kaybı karşılanabilir. Ama ‘Bir şey olmaz’ anlayışıyla hareket edildiğinde sonuç çok ağır olabilir” dedi. Uzman, tam kapsamlı duruşta doğalgaz hatları ve diğer tesisatların da güvenli biçimde kontrol edilmesi gerektiğini belirterek, üretimin sürdürülmesi uğruna bakım ve güvenlik süreçlerinin hızlandırılmasının ağır sonuçlar doğurabileceğini ifade etti.
VİNÇ KİRİŞİNDEKİ ÇÖKME VE PATLAMA ZİNCİRİ
Patlamanın meydana gelişini teknik açıdan anlatan uzman, vincin hareket ettiği taşıyıcı kirişin çökerek ark ocağının üzerine düşmesiyle başlayan bir kaza zincirine dikkat çekti. Çelik üretiminde kullanılan sıvı metalin yüksek sıcaklığına ve suyla temasında oluşan basınç etkisine dikkat çeken uzman, “Vincin yürüdüğü kiriş çöküyor ve vinçle birlikte yük ark ocağının üzerine düşüyor. Ardından oradaki doğalgaz hattı, tesisat zarar görüyor. Çelik de suyla birleşince patlamalar devam ediyor. Burada 150-200 ton civarında çelikten söz ediyoruz. Bunun sıvı halini düşünün. Patlama yalnızca bir ses ya da basit bir yanma şeklinde gerçekleşmez, çok ciddi bir basınç ortaya çıkar. İnsanlar sıvı çeliğe, yüksek sıcaklığa ve patlamanın etkilerine maruz kalır” diye konuştu. Kirişteki zayıflamanın önceden fark edilebileceğini savunan uzman, “O kirişte hata, gevşeme varsa vinç her geçtiğinde tekerlekler sürekli vurur. Güm güm diye operatör kabinine ses götürür. Operatör der ki: ‘Bak ray çok vuruyor, teker çok vuruyor. Beni rahatsız ediyor. Şu 20'nci kolonla 21'inci kolon arasında teker çok vuruyor.’ Bu uyarılar yüzlerce, binlerce kez iletilmiş olabilir. Ama gelip bunu gündeme almışlar mıdır, almamışlardır” ifadelerini kullandı.
VİNÇLERİN KAPASİTESİ İNCELENMELİ
Kazanın aydınlatılması için vincin taşıma kapasitesi, çalışma koşulları ve periyodik kontrol raporlarının da incelenmesi gerektiğini belirten uzman, kaldırma ekipmanlarının tasarlanan kapasitenin üzerinde çalıştırılmasının ciddi yapısal sorunlara yol açabileceğini söyledi. Üretim miktarının artmasıyla birlikte kaldırılan yüklerin de artabileceğini ancak kullanılan vincin ve taşıyıcı sistemin kapasitesinin buna uygun olması gerektiğini anlatan uzman, “Bir vinç 100 tonluk kapasiteye sahipse bunun üzerinde yük kaldırılmasını engelleyen sistemlerin bulunması gerekiyor. Yük sınırı aşıldığında emniyet sistemi devreye girerek motorun enerjisini kesmeli. Halat, tambur, köprü ve kirişin ne kadar yüke dayanabileceği hesaplanmalı. Ayrıca vincin kontrolü yapılırken yalnızca çalışıp çalışmadığına bakılmaz. Yük kaldırıldığında kirişlerde ne kadar esneme ve deformasyon oluştuğu da ölçülür. Bunların hepsi kontrol raporlarına yazılır. HABAŞ’taki vincin ve taşıyıcı kirişlerin en son ne zaman, hangi şartlarda kontrol edildiği mutlaka incelenmeli” diye konuştu. Uzman, periyodik kontrol raporlarının yanı sıra bakım kayıtlarının ve ekipmanların gerçek çalışma kapasitesinin de soruşturma kapsamında karşılaştırılması gerektiğini belirtti.
UYARILAR KÂĞIT ÜZERİNDE KALIYOR
İş güvenliği uzmanlarının işveren karşısındaki konumunun da önemli bir sorun olduğunu söyleyen uzman, mevcut sistemde uzmanların çoğunlukla hizmet verdikleri işletmelerden ücret aldığını ve bu durumun bağımsız hareket etme konusunda sorunlar yaratabildiğini ifade etti. Risk analizleri, periyodik kontroller, operatör eğitimleri, yüksekten çalışmalarda emniyet kemeri kullanımı ve tehlikeli alanlara erişim gibi birçok konuda uyarı yapılabildiğini ancak bu uyarıların uygulanmasının işverenin yaklaşımına bağlı olduğunu anlatan uzman, “İş güvenliği uzmanı riskleri tespit eder, raporunu hazırlar ve önlemlerin alınmasını ister. Ancak işveren bu önlemler için bütçe ayırmazsa yapılan uyarılar kâğıt üzerinde kalır. İş güvenliği uzmanı defalarca öneride bulunmuş olabilir. Vincin kontrolünden operatörün eğitimine, rayların incelenmesinden çalışma alanındaki risklere kadar birçok konuda önlem istenir. Önemli olan bunların gerçekten uygulanmasıdır. İşverenin gerekli bütçeyi ayırması ve uzmanların uyarılarını dikkate alması gerekiyor” dedi. Uzman, iş güvenliği profesyonellerinin yalnızca rapor hazırlamakla sorumlu tutulmaması, tespit edilen eksikliklerin giderilmesinin de güvence altına alınması gerektiğini vurguladı.
İŞÇİLER TEHLİKEYİ BİLİYOR AMA…
HABAŞ çalışanlarıyla yapılan görüşmelerde ise fabrikanın çalışma ortamındaki tehlikeler ve işçilerin yaşadığı geçim kaygısı öne çıktı. İşçiler, çalıştıkları alanların risklerini bildiklerini ancak daha yüksek ücret ve iş bulma zorunluluğu nedeniyle bu koşullarda çalışmayı sürdürdüklerini anlattı. Bir işçi, yaşanan facianın ardından dahi yeniden fabrikada çalışmaya gitmek zorunda kalacağını söylerken, iş arayan çok sayıda kişinin fabrika kapısında beklediğini dile getirdi. İşçilerin aktardıklarına göre fabrikada daha önce de yaralanmalar, uzuv kayıpları ve çeşitli iş kazaları yaşandı; bazı çalışanlar ise yaşadıkları kazaları bildirmeleri halinde işlerini veya kariyerlerini kaybetme endişesi taşıdı. Bu tabloyu değerlendiren iş güvenliği uzmanı da ağır sanayide yeni başlayan çalışanların yeterli deneyim kazanmadan üretim alanlarında görevlendirilebildiğini söyledi.Uzman, “İşçinin kirası var, çocuğu okuyor, geçimini sağlamak zorunda. İş bulduğu zaman işi kabul ediyor. Ancak ağır sanayide bir işi bilmeden, yeterli deneyim kazanmadan üretime girmek büyük risk. Çalışan tehlikeyi gördüğünde ‘Ben burada çalışmam’ diyebilmeli. Fakat insanlar çoğu zaman ekmek parası için bu riski almak zorunda kalıyor. Bir yerde sıvı çelik dökülmesi halinde kurtulma şansının olmadığını bilen işçi bile geçimini sağlamak için o alana girebiliyor” diye konuştu. Uzman, işçilerin tehlikeli koşulları bildirmesinin önündeki ekonomik ve mesleki baskıların da iş güvenliği sorununun bir parçası olduğunu belirtti.