AYM Başkanı Kadir Özkaya: Bireysel başvuruda ihlal kararlarının yüzde 99,9’u uygulandı!

Anayasa Mahkemesi’ne (AYM) bireysel başvurunun 14’üncü yıl dönümü kapsamında ‘Türk Anayasa Mahkemesinin Norm Denetimi Kararlarının Bireysel Başvuruya Etkisi’ sempozyumu düzenlendi. Sempozyuma AYM Başkanı Kadir Özkaya, Yargıtay Başkanı Ömer Kerkez, AYM Başkanvekilleri Basri Bağcı ve İrfan Fidan, AYM üyeleri ve raportörleri, yüksek yargı mensupları, akademisyenler ve davetliler katıldı. Açılışta konuşan AYM Başkanı Kadir Özkaya, şunları söyledi: “Bireysel başvurunun hukuk sistemimize dahil edilmesiyle birlikte anayasa yargısının temel hakları koruma işlevi yeni ve güçlü bir boyut kazanmıştır. Anayasa’nın üstünlüğünün korunması, artık bir hukuk kuralının Anayasa’ya uygunluğunun denetlenmesinin yanında, Anayasa’da güvence altına alınmış olan temel hakların kamu gücünün somut işlem, eylem veya ihmalleri karşısında korunması yoluyla da gerçekleştirilmektedir. Böylece anayasa yargısı, bireysel başvuru aracılığıyla doğrudan insanın hayatına ve karşılaştığı somut uyuşmazlıklara temas eden bir nitelik kazanmıştır. Bir başka söyleyişle bireysel başvuru sistemi, uygulandığı her ülkede olduğu gibi, ülkemizde de anayasa yargısına yüklenen misyonun gerçekleşmesine hizmet eden en önemli araçlardan biri haline gelmiştir."

YÜKSEK MAHKEMELER ARASI İLİŞKİ VE BAŞVURU İSTATİSTİKLERİ

Bireysel başvurunun ikincil niteliğine dikkat çeken AYM Başkanı Kadir Özkaya, şu ifadeleri kullandı: "Anayasa, bireysel başvuruda olağan kanun yollarının tüketilmesini şart koşmuş; ayrıca kanun yolunda gözetilmesi gereken hususların bireysel başvuru kapsamında incelenemeyeceğini açıkça hükme bağlamıştır. Bu anayasal çerçeve, bireysel başvurunun ikincil niteliğini ortaya koyduğu gibi Anayasa Mahkemesi ile derece ve yüksek mahkemeler arasındaki görev ayrımının sınırlarını da belirlemektedir. Bilindiği üzere Anayasamız, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay ve Danıştay'ın görev ve yetkilerini ayrı ayrı düzenlemiş; bu yüksek mahkemeler arasında hiyerarşik bir ilişki veya üstünlük sıralaması öngörmemiştir. Her yüksek mahkeme, Anayasa ve kanunlarla kendisine verilen görev ve yetkiler çerçevesinde yargısal faaliyetini yerine getirmektedir."

Rakamlarla başvuru tablosu:

23 Eylül 2012- Bugün: Toplam 756.726 başvuru yapıldı, 648.410’u sonuçlandırıldı (yüzde 85,7 oranında karar oranı).

2026 Yılı: Yaklaşık 40.769 başvuru yapıldı, 30 bin civarı sonuçlandırıldı.

İhlal Kararlarının Uygulanması: 2013’ten bu yana verilen 86.849 ihlal kararının yüzde 99,9’u uygulandı.

AYM Başkanı Kadir Özkaya bu konuyu şöyle değerlendirdi: "Bu noktada memnuniyetle ifade etmek isterim ki görece yeni bir hukuki kurum olmasına rağmen bireysel başvuruya yargı mercilerimizin ve diğer kamu kurumlarının gösterdiği hassasiyet, sistemin etkinliği bakımından son derece kıymetlidir. Anayasa Mahkemesinin verdiği ihlal kararlarının gereğinin yerine getirilmesi konusunda kurumlarımızın ortaya koyduğu yaklaşım, bireysel başvurunun hukuk sistemimizde kökleşmesine önemli katkı sağlamıştır. Mahkememiz, verdiği ihlal kararlarının gereğinin yerine getirilip getirilmediğini de yakından takip etmektedir. Mahkememiz istatistiklerine göre 2013 yılından bugüne kadar verilen 86 bin 849 ihlal kararının yüzde 99,9’u uygulanmıştır. Uygulama konusunda yaşanan sorunlar ise çok sınırlı sayıdaki somut olay ve bazı teknik hususlarla sınırlı kalmıştır. Bu yüksek uygulama oranı, bireysel başvurunun 14 yıllık tecrübesi bakımından son derece anlamlıdır. Zira bireysel başvurunun gerçek etkisi, verilen ihlal kararlarının hayata geçirilmesiyle ortaya çıkmaktadır. Bir ihlalin tespit edilmesi kadar, ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması da temel hakların etkili biçimde korunmasının vazgeçilmez bir unsurudur.”

YAPAY ZEKA VE KARAR DESTEK SİSTEMİ VURGUSU

TÜBİTAK iş birliğiyle hazırlanan kabul edilebilirlik inceleme odaklı yapay zeka karar destek sistemine değinen AYM Başkanı Kadir Özkaya, şunları kaydetti: "Fiziki olarak yapılan başvurularda taranmış belgelerin metne dönüştürülmesine yönelik çalışmalar gerçekleştirilmiş; başvuru formlarının, gerekçeli kararların ve dosyada bulunan diğer belgelerin analiz edilerek raportörlerimizin incelemesine yardımcı olacak özetlerin hazırlanmasına imkan sağlayan sistemler geliştirilmiştir. TÜBİTAK Kamu Kurumları Araştırma ve Geliştirme Projelerini Destekleme Programı kapsamında hayata geçirilen projeyle, özellikle bireysel başvuruların kabul edilebilirlik incelemelerinde kullanılabilecek yapay zeka tabanlı bir karar destek sisteminin geliştirilmesi çalışmalarında sona yaklaşılmıştır. Böylece raportörlerimizin çok sayıdaki başvuru ve karar arasındaki hukuki ilişkileri daha hızlı tespit edebilmesi, ilgili içtihada daha etkin biçimde ulaşabilmesi ve inceleme süreçlerinin desteklenmesi amaçlanmaktadır.” Yapay zekanın konumuna dair Özkaya, devam etti: “Yapay zeka, hakimin yerine geçmek için değil, hakime ve yargısal karar alma sürecine destek olmak için kullanılmalıdır. Çünkü yargılama faaliyeti yalnızca verilerin işlenmesinden ve geçmiş kararlar arasında benzerlik kurulmasından ibaret değildir. Adalet; hukuki bilgi ve muhakemenin yanında insanı, toplumu ve somut olayın kendine özgü şartlarını anlayabilmeyi gerektirir. Bu nedenle mahkememizin teknolojik dönüşüm anlayışının merkezinde daima insan bulunmaktadır. Teknolojiyi, insan unsurunu göz ardı ederek değil, tam tersine insanın karar verme kapasitesini destekleyen bir araç olarak değerlendiriyoruz. Yapay zeka sistemlerinin kullanılması halinde şeffaflık, açıklanabilirlik, kişisel verilerin korunması, ayrımcılığın önlenmesi ve insan denetiminin devamlılığı gibi ilkelerden taviz verilmemesi gerekmektedir. Yargısal kararın sorumluluğu nihayetinde insana aittir ve öyle kalmalıdır. Mahkememizin bu alandaki yaklaşımı da teknolojinin sunduğu imkanlardan en üst düzeyde yararlanırken yargı bağımsızlığı, tarafsızlığı, adil yargılanma hakkı ve hukuk devleti ilkelerinin gerektirdiği güvenceleri korumaktır. Başka bir ifadeyle hedefimiz teknolojiyi yargının yerine koymak değil, adaletin hizmetine sunmaktır.”

HAKİM VE SAVCILARA "CÜBBE" MESAJI

Hakim ve savcılara seslenen AYM Başkanı Kadir Özkaya, şu çağrıyı yaptı: “Kıymetli hakim ve savcı kardeşlerim; Yüce Allah’ımız bize adaleti emrediyor, insafı emrediyor. Anayasa ve kanunlarımız bize adaleti emrediyor. Peki adalet nedir? Adalet, her şeyi olması gereken yere koymaktır, hak edene hakkını teslim etmektir. İnsan ruhunun omurgası, devletin ise harcıdır. Tarih boyunca hem vahye dayalı kitap ve öğretilerde hem de aklın ürünü olan hukuk sistemlerinde en yüce ideal hep adalet olmuştur. Adaletin zayıfladığı bir yerde ne devletten ne de toplumsal huzurdan bahsedilebilir. Çünkü güven, refah ve iç barışın yegane temeli adalettir. Adalet, aynı zamanda toplumun vicdanıdır. O vicdan zedelendiğinde, toplumsal bağlar da çözülür. Bu nedenle hakim ve savcılar olarak hepimiz her daim her konuda herkese adil davranmak zorundayız. İnsanlar arasında hükmederken adaletle hükmetmek zorundayız. Her daim hak üzere olup, hakkı ayakta tutan kimseler olmak zorundayız. Hak ile hüküm vermek zorundayız. Hakkaniyet dahilinde adaletli olmak zorundayız. Adalet timsali olmak zorundayız. Bu bağlamda unutmayalım ki hangi inanç veya milliyetten olursa olsun adalet karşısında tüm insanlar eşittir. Bu nedenle nefsimizin arzusuna uyarak asla adaletten uzaklaşmamalıyız. Ayrıca şunu da unutmayalım ki Hak da halk da adil olanları sever. Onları korur ve şereflerini yükseltir. Kıymetli hakim ve savcı kardeşlerim unutmamamız gereken bir başka husus da hakim ve savcıların cübbelerinin düğme ve cebinin olmadığıdır. Hepimiz her daim bunun ne anlama geldiğinin idraki içinde hareket etmek zorundayız.”