125 yıllık saat kulesi İzmir’in değişimine tanıklık ediyor

Kuşaklar değişti, İzmir’in silueti yıllar içinde yeniden şekillendi. Konak Meydanı’ndaki yapılar, ulaşım sistemi ve kıyı çizgisi değişirken Saat Kulesi, bulunduğu yerde kentin simgelerinden biri olarak varlığını sürdürdü. Temeli 1 Eylül 1900’de atılan ve bir yıl sonra yine 1 Eylül’de açılan kule, 125 yıldır İzmir’in en önemli simgelerinden biri olarak ayakta.

Fransız mimar Raymond Charles Péré tarafından tasarlanan Saat Kulesi’nde Kuzey Afrika ve Endülüs mimarisinin etkileri görülüyor. Kulenin ana yapı taşları Denizli’nin Sarayköy ilçesinden, koyu yeşil ve bordo mermerleri ise Marsilya’dan getirildi. Yapım için ayrılan 1.700 Osmanlı Lirası’nın yetersiz kalması üzerine İzmirlilerin başlattığı bağış kampanyasında 1.500 lira daha toplandı. Konak Atatürk Meydanı’nda 81 metrekarelik taban üzerine inşa edilen ve 21 metre 12 santimetre yüksekliğe sahip kule, dört basamaklı mermer platform ile sekizgen kaideden oluşuyor. Platformda ise küçük sütunların taşıdığı at nalı kemerli sebiller, üçer çeşme kurnası ve fıskiyeli havuzlar yer alıyor.

125 YILLIK SAAT MEKANİZMASI İLK GÜNKÜ GİBİ ÇALIŞIYOR

Bugün Saat Kulesi’nin çevresinde 1901 yılından günümüze ulaşan çok fazla iz bulunmuyor. Buna karşın kulenin dört tarafında bulunan saatler, yaklaşık 125 yıl önce oluşturulan mekanizmanın çalışma sistemini hâlâ sürdürüyor. Kulenin dördüncü katının hemen altında yer alan, her biri 75 santimetre çapındaki ve farklı yönlere bakan dört saat, toplam 22 dişli çarktan meydana gelen ortak bir mekanizma sayesinde çalışıyor. Ağırlık ve yer çekimine dayalı olarak çalışan bu sistem altı günde bir kuruluyor. Mekanizmanın düzenli çalışmasını sağlamak amacıyla da üç ayda bir periyodik bakım yapılıyor.

İzmir Saat Kulesi’nin mekanik sisteminin bakımını 1994 yılından beri sürdüren 68 yaşındaki saat ustası Feti Pamukoğlu, kulenin Türkiye genelinde bakımını üstlendiği 36 tarihi saat kulesi içinde kendisi için ayrı bir öneme sahip olduğunu ifade ediyor.

“Bu sene 125’inci senesi. Mekanik olarak aslını yitirmeyen ve ilk günkü gibi çalışan nadide saatlerden biri İzmir Saat Kulesi. Ağırlık, çalışması için gerekli enerjiyi veriyor. Biz burada altı günde bir kuruyor, üç ayda bir de periyodik bakımını yapıyoruz.”

FETİ USTA, 32 YILDIR SAAT KULESİ’NİN ZAMANINI KORUYOR

Pamukoğlu’nun İzmir Saat Kulesi ile olan bağı 1994 yılında başladı. Aradan geçen 32 yıl boyunca mekanizmayı tüm ayrıntılarıyla öğrenen usta, bugün yalnızca meydana gelen arızaları onarmakla yetinmediğini, aynı zamanda ileride arızaya neden olabilecek durumları önceden fark ederek önlem almaya çalıştığını belirtiyor.

İzmir’in yağmur, nem ve tozunun zaman içinde mekanik sistemde deformasyona neden olabildiğini anlatan Pamukoğlu, mesleki tecrübesinin kendisine kazandırdığı bakış açısını şöyle anlatıyor:

“Bizde artık hatanın ne olduğu değil, neden olduğu önemli. İlk zamanlar hatayı bulup çözeriz derdik. Şimdi mesleki tecrübemle hataya neden olabilecek şeyleri önceden tespit edip önlemeye çalışıyorum. Bu da zamanın bana mesleğimle ilgili kazandırdığı bir tecrübe.”

SAAT KULESİ BİZİM EVLADIMIZ GİBİ

Pamukoğlu, şehrin merkezinde yer alan Saat Kulesi’nin durduğu anların vatandaşlar tarafından kısa sürede fark edildiğini ifade ediyor. Öyle ki kulenin bakımının yapıldığı sırada bile çalışmadığını görenlerin kendisini telefonla aradığını söylüyor.

“Burası bizim evladımız gibi. Mutlaka bakımlarını yapmamız lazım. Sabah sekizde, dokuzda telefon başlar; ‘Saat durmuş’ derler. ‘Tamam, biliyoruz, bakımda’ deriz. Valiliğin karşısında olduğu için oradan da hemen telefon gelir, ‘Neden saat çalışmıyor?’ diye. Göz önünde olan, herkesin fotoğraf çektirdiği, her gün binlerce kişinin önünden geçtiği bir yer. Şehre simge olmuş, şehrin meydanında devamlı göz önünde bulunan yerler… Bu yükün sana verilmesi aslında manevi bir baskı. Ama ben severek yaptığım için pek baskı hissetmiyorum.”

“BURASI BENİM İÇİN TERAPİ”

Pamukoğlu açısından Saat Kulesi, sadece bakımını üstlendiği tarihi bir yapıdan ibaret değil. Yıllar içerisinde kuleyle arasında özel bir bağ oluştuğunu anlatan usta, yaşamının güçlüklerle dolu dönemlerinde kuleye çıkarak küçük penceresinden denizi seyrettiğini dile getiriyor.

“Ticaret hayatında sıkıntılar çektiğim dönemler oldu. Ruh halim bozuk olduğunda, insanlardan bunaldığımda burası benim için bir sığınak oldu. Yukarı çıkar, ufacık pencereden dışarıyı, denizi seyrederim. Benim için terapi.”

Pamukoğlu’na göre tarihi bir mekanizmanın bakımını yapmak, yalnızca teknik bilgi değil, aynı zamanda dikkat ve bağlılık gerektiriyor.

“Bu işi istemek, o ruhu hissetmek lazım. Bu işi sadece bir vazife olarak yaptığımda hiçbir anlamı yok. Sevgiyle yaptığım zaman çok anlamı var. Beynin o işin içinde olması lazım. Mikromekanikte ufacık bir dikkatsizlik bile saatin çalışmamasına neden oluyor.”

ZAMANA KARŞI 90 YILLIK AİLE MESLEĞİ

Saatçilik, Pamukoğlu ailesinde nesiller boyunca sürdürülen bir meslek olarak öne çıkıyor. Ailenin üçüncü kuşağından olan Feti Pamukoğlu, ailesinin bu meslekte 90 yılı geride bıraktığını ifade ediyor.

Mesleği babasından öğrendiğini anlatan Pamukoğlu, babasını “Hem atam, hem babam, hem ustam” sözleriyle anlatıyor. Babasının kendisine bıraktığı en önemli meslek öğüdünü ise şöyle aktarıyor:

“İnsanlar yaptıkları iyi işlerle anılır. İster çöpçü olun, ister boyacı olun, ister saatçi olun, ister sanatçı olun; yaptığınız güzel şeylerle anılın. Yeter ki insanlar yaptığınız işi kanıksasınlar ve sizden güzel söz etsinler derdi. Biz de o düsturla yetiştik.”

FETİ USTA’DAN TARİHİ SAATLER İÇİN USTA UYARISI

Pamukoğlu, Türkiye’de bakımını üstlendiği bazı tarihi saat kulelerinde mekanizmaların çalıştırılması ve kurulması konusunda deneyimli ustaların artık bulunmadığına da dikkat çekiyor.

“Türkiye’de baktığım 36 tane saat kulesi var. Bazılarında artık kuracak kimse bile kalmadı. Mekanik saatlerde ağırlığın belirli aralıklarla yeniden yukarı çıkarılması lazım. Bunu yapacak kimse olmadığı için bazılarını modifiye ettik. Ama gururla söylüyorum, burası hiçbir orijinalliği bozulmadan ilk günkü gibi çalışıyor.”

DEPREMLER SAAT KULESİ’NİN 125 YILLIK TARİHİNDE İZ BIRAKTI

Saat Kulesi’nin 125 yıllık geçmişinde yaşanan depremler de yapıda çeşitli hasarlara yol açtı. 31 Mart 1928’de meydana gelen 6,5 büyüklüğündeki İzmir-Torbalı depremi sırasında kulenin en üst katı çökerken, yapının diğer bölümleri de zarar gördü. 1929 yılında saatin çalışmaması üzerine Almanya Konsolosluğu’nun girişimiyle Hannover’den bir saat ustası İzmir’e getirildi. Yapılan çalışmaların ardından kulenin mekanizması yeniden çalışır hale getirildi.

Kule, 1 Şubat 1974’te meydana gelen 5,2 büyüklüğündeki depremde de hasar gördü. Saat kadranlarının üzerindeki son kat yıkılırken ana gövde ayakta kaldı. Yıkılan tepe bölümü yaklaşık iki yıllık çalışmayla onarıldı.

SAAT KULESİ, İZMİR’İN DEĞİŞİMİNE SESSİZCE TANIKLIK ETTİ

Saat Kulesi, geçirdiği depremlerin yanı sıra İzmir’in ve Türkiye’nin yaşadığı toplumsal ve siyasi değişimlere de tanıklık etti. Kulenin ilk inşa edildiği yıllarda doğu ve güney cephelerinde Osmanlı arması, kuzey ve batı cephelerinde ise II. Abdülhamit’in tuğrası yer alıyordu. 1927 yılında yapılan yasal düzenlemeyle bu semboller cephelerden kaldırıldı. Bu değişimin ardından bir süre cephelerde çapraz Türk bayrakları kullanılırken, daha sonra bugün kulenin üzerinde bulunan kabartma Ay-Yıldız motifleri eklendi.

Kulenin yapıldığı yıllarda çevresinde Sarıkışla, Hükümet Konağı ve depolar bulunuyor, meydanın batısı denize açılıyordu. Aradan geçen 125 yılda kıyı çizgisi değişti, yeni yapılar yükseldi, ulaşım sistemi değişti ve Konak Meydanı bugünkü görünümüne kavuştu.

Saat Kulesi ise bütün bu değişimin ortasında aynı yerde zamanı göstermeye devam ediyor.