Günlük yaşamda daha önce mutluluk veren etkinliklere karşı ilginin ve heyecanın azalması, kişinin yaşam kalitesini olumsuz etkileyebiliyor. Arkadaşlarla vakit geçirmek, sevilen bir yemeği yemek, hobilerle ilgilenmek veya aileyle bir arada olmak gibi sıradan görünen deneyimlerden artık keyif alamamak, anhedoni olarak tanımlanıyor.
Üsküdar Üniversitesi Psikiyatri Uzmanı Doç. Dr. Erman Şentürk, anhedoninin ortaya çıkış nedenleri, günlük yaşama etkileri ve tedavi yöntemleri hakkında önemli değerlendirmelerde bulundu. Anhedoninin sıklıkla depresyonla ilişkilendirildiğini ancak farklı psikiyatrik rahatsızlıklarda ve bazı fiziksel hastalıklarda da görülebildiğini belirten Şentürk, bu durumun tek başına bir hastalık değil, farklı nedenlerden kaynaklanabilen bir belirti olduğunu ifade etti.
DEĞİŞİM ÖNCE KÜÇÜK KEYİFLERİN KAYBOLMASIYLA BAŞLIYOR
Anhedoninin kişinin daha önce mutluluk duyduğu deneyimlerden eskisi kadar zevk alamaması şeklinde ortaya çıktığını belirten Doç. Dr. Şentürk, bu durumun günlük yaşamda farklı biçimlerde kendini gösterebildiğini söyledi. Kişinin sevdiği hobilerden uzaklaşabileceğini, sosyal ilişkilerinde eskisi kadar istekli olmayabileceğini veya önceden heyecanla beklediği olaylara karşı ilgisini kaybedebileceğini aktaran Şentürk, anhedoninin depresyonun iki temel belirtisinden biri olduğunu kaydetti.
Bipolar bozukluk, şizofreni ve madde kullanım bozukluklarında da görülebilen anhedoninin mutlaka altta yatan nedenlerle birlikte değerlendirilmesi gerektiğini belirten Şentürk, kişinin olumlu deneyimlere karşı duygusal tepkilerinin azalmasının önemli bir işaret olduğunu dile getirdi.
İSTEK DUYMAMAK İLE KEYİF ALAMAMAK FARKLI
Anhedoninin iki temel boyutu bulunduğuna dikkat çeken Doç. Dr. Şentürk, bazı kişilerin daha önce severek yaptıkları etkinliklere başlamakta zorlandığını, bazılarının ise etkinliğe katılmasına rağmen beklediği mutluluğu hissedemediğini belirtti.
Şentürk, bu durumu şöyle açıkladı:
“Danışanların ‘eskiden beni mutlu eden hiçbir şey artık mutlu etmiyor’, ‘her şeyi yapıyorum ama hiçbirinden keyif almıyorum’ veya ‘hayatımda güzel şeyler oluyor ama hiçbir şey hissedemiyorum’ gibi yakınmaları olabiliyor.”
Bazı kişilerde isteksizliğin, bazılarında ise etkinlik sırasında hissedilen hazzın azalmasının ön plana çıktığını ifade eden Şentürk, “Anhedoninin iki farklı boyutundan söz edebiliriz. Birincisi, kişinin keyif alacağı bir etkinliği önceden düşünürken duyduğu heyecanın ve isteğin azalmasıdır. İkincisi ise etkinliğin kendisi sırasında hissedilen hazzın azalmasıdır.” dedi.
STRES VE TÜKENMİŞLİK DE KEYİF ALMA DUYGUSUNU ETKİLİYOR
Anhedoninin yalnızca psikiyatrik hastalıklarla bağlantılı olmadığını belirten Şentürk, yaşam koşullarının da kişinin mutluluk ve motivasyon duygusu üzerinde etkili olabileceğini söyledi. Uzun süreli stres, yoğun çalışma temposu, düzensiz uyku, sosyal izolasyon ve tükenmişliğin günlük yaşamdan alınan doyumu azaltabileceğini kaydeden Şentürk, beyindeki motivasyon ve ödül sisteminin bu süreçte önemli rol oynadığını ifade etti.
Dopamin başta olmak üzere çeşitli nörotransmitterlerin görev aldığı sistemin, kişiyi keyif veren deneyimlere yönlendirdiğini belirten Şentürk, yaşam koşullarının bu mekanizmanın işleyişini olumsuz etkileyebileceğine dikkat çekti.
Öte yandan her keyif kaybının psikolojik nedenlere bağlanmaması gerektiğini vurgulayan Şentürk, tiroid hastalıkları, kronik rahatsızlıklar, uyku bozuklukları ve bazı ilaçların da benzer şikâyetlere yol açabileceğini bildirdi.
TEŞHİSTE AYRINTILI PSİKİYATRİK DEĞERLENDİRME ÖNEMLİ
Anhedoninin belirlenmesinde kişinin geçmişte keyif aldığı etkinliklerin, ilgi kaybının ne zaman başladığının ve belirtilerin günlük yaşamı ne ölçüde etkilediğinin araştırıldığını aktaran Doç. Dr. Şentürk, teşhis sürecinde ayrıntılı psikiyatrik görüşmenin önemli olduğunu söyledi.
Özellikle kişinin bir etkinliğe başlamak için istek duyup duymadığı ile etkinlik sırasında haz alıp almadığının birbirinden ayrılması gerektiğini belirten Şentürk, bazı kişilerin aktiviteye başladıktan sonra keyif alabildiğini, bazılarının ise etkinliği gerçekleştirmesine rağmen tatmin hissetmediğini ifade etti.
Değerlendirme sırasında çökkünlük, enerji kaybı, uyku ve iştah değişiklikleri, dikkat sorunları ve umutsuzluk gibi belirtilerin de incelendiğini kaydeden Şentürk, amaçlarının anhedoninin altında yatan psikiyatrik veya fiziksel rahatsızlığı tespit etmek olduğunu dile getirdi.
TEDAVİDE ALtta YATAN NEDEN BELİRLENMELİ
Anhedoninin tedavi edilebilir bir ruhsal belirti olduğunu vurgulayan Şentürk, uygulanacak yöntemin belirtilerin kaynağına göre değiştiğini söyledi. Depresyonla ilişkili anhedonide antidepresan tedaviler ve psikoterapiden yararlanılabildiğini belirten Şentürk, bazı hastalarda depresyonun diğer belirtileri gerilese bile keyif alma güçlüğünün devam edebildiğine dikkat çekti.
Bu nedenle tedavi sürecinde yalnızca uyku, kaygı veya üzüntü gibi belirtilerin değil, kişinin yeniden yaşamdan doyum almaya başlayıp başlamadığının da takip edilmesi gerektiğini ifade etti.
KÜÇÜK VE SÜRDÜRÜLEBİLİR ADIMLAR TEDAVİYİ DESTEKLİYOR
Anhedoni tedavisinde psikoterapinin, özellikle bilişsel davranışçı terapi kapsamında uygulanan davranışsal aktivasyon yöntemlerinin önemli bir yere sahip olduğunu belirten Şentürk, kişinin keyif alma isteğinin kendiliğinden geri dönmesini beklemek yerine günlük yaşamına küçük ve anlamlı etkinliklerin yeniden dahil edilmesinin hedeflendiğini söyledi.
Şentürk, “Buradaki temel yaklaşım, kişinin keyif alma isteğinin kendiliğinden geri gelmesini beklemek yerine, günlük yaşamına küçük, anlamlı ve sürdürülebilir etkinlikleri yeniden kazandırmaktır. Çünkü bazen motivasyon bir davranışın öncesinde değil, o davranışı gerçekleştirdikten sonra ortaya çıkar.” dedi.
Düzenli fiziksel aktivite, yeterli uyku, sosyal ilişkilerin güçlendirilmesi ve stresin azaltılmasının tedavi sürecine katkı sağlayabileceğini belirten Şentürk, dirençli depresyon vakalarında uygun hastalar için transkraniyal manyetik stimülasyon (TMS) gibi farklı yöntemlerin de değerlendirilebildiğini kaydetti.
UZUN SÜRELİ KEYİF KAYBI İNTİHAR RİSKİYLE İLİŞKİLİ OLABİLİR
Anhedoninin uzun süre devam etmesinin kişinin sosyal ilişkilerini, aile yaşamını ve iş hayatını olumsuz etkileyebileceğini belirten Doç. Dr. Şentürk, kişinin zamanla daha fazla içine kapanabileceğini ifade etti. Özellikle depresyonla birlikte görülen uzun süreli anhedoninin hastalığın daha ağır seyretmesi, tedaviye yanıtın zorlaşması ve belirtilerin tekrarlamasıyla ilişkili olabileceğini aktaran Şentürk, umutsuzluk ve intihar düşünceleri açısından da önemli bir risk göstergesi olabileceğini söyledi.
Kişinin hareket etme isteğinin azalması, uyku ve beslenme düzeninin bozulması, öz bakımının aksaması ve sosyal destekten uzaklaşmasının da fiziksel sağlık üzerinde dolaylı etkiler oluşturabileceğine dikkat çekti.
“ANHEDONİ TEMBELLİK VEYA İRADE ZAYIFLIĞI DEĞİL”
Toplumda anhedoninin zaman zaman moral bozukluğu veya tembellikle karıştırıldığını belirten Şentürk, iki durumun birbirinden farklı olduğunu vurguladı. Moral bozukluğu yaşayan bir kişinin sevdiği insanlarla vakit geçirmek veya hoşlandığı bir etkinliğe katılmakla kendisini daha iyi hissedebileceğini, anhedonide ise olumlu deneyimlerin yarattığı haz ve tatmin duygusunun belirgin şekilde azaldığını ifade etti.
Anhedonisi bulunan kişilere sürekli çaba göstermelerini söylemenin ve yaşadıkları durumu irade eksikliği olarak değerlendirmenin yanlış olduğunu belirten Şentürk, sözlerini şöyle tamamladı:
“Dışarıdan bakıldığında kişi hiçbir şey yapmak istemiyor, sorumluluklarından uzaklaşıyor veya sürekli evde kalmayı tercih ediyor gibi görünebilir. Oysa bu davranışların arkasında motivasyon ve ödül süreçleriyle ilişkili gerçek bir güçlük bulunabilir. ‘Biraz çaba göster’, ‘kendini zorla’, ‘her şeyin var, neden mutlu olmuyorsun’ gibi ifadelerle anhedonisi olan bir bireye yaklaşmak, bu bireylerin anlaşılmadıklarını hissetmelerine ve suçluluk duymalarına neden olabilir. Anhedoni bir karakter özelliği, irade zayıflığı veya kişinin mutlu olmayı tercih etmemesi değildir. Değerlendirilmesi gereken, çoğu zaman tedaviyle düzelebilen bir ruhsal belirtidir.”
Kaynak: BÜLTEN
